Η Ιαπωνία έφυγε για τον Φόβο: Η αποστολή που θέλει να φέρει δείγματα στη Γη
Δέκα γραμμάρια υλικού από ένα μικρό φεγγάρι του Άρη είναι ο ελάχιστος στόχος ενός ταξιδιού που προβλέπεται να διαρκέσει περίπου πέντε χρόνια. Η ιαπωνική αποστολή MMX ξεκίνησε από το διαστημικό κέντρο Τανεγκασίμα, με σκοπό να προσεγγίσει τον Φόβο, να συλλέξει δείγματα και να τα φέρει σε εργαστήρια στη Γη.
Ο πύραυλος H3 απογειώθηκε στις 04:41 της 20ής Οκτωβρίου, τοπική ώρα Ιαπωνίας — στις 22:41 της 19ης Οκτωβρίου στην Ελλάδα. Την επιτυχημένη εκτόξευση επιβεβαίωσε το γερμανικό αεροδιαστημικό κέντρο DLR, που συμμετέχει στην αποστολή. Το Associated Press μετέδωσε επίσης ότι το σκάφος διαχωρίστηκε όπως είχε προγραμματιστεί από το ανώτερο στάδιο του πυραύλου. Πηγές: DLR, Associated Press.
Η εκτόξευση ανοίγει μια αποστολή με ασυνήθιστο στόχο. Ενώ η εξερεύνηση του Άρη έχει επικεντρωθεί κυρίως στον ίδιο τον πλανήτη, η JAXA στρέφεται στα δύο μικρά φεγγάρια του. Ο Φόβος και ο Δείμος μπορεί να διατηρούν στοιχεία για γεγονότα που συνέβησαν πολύ νωρίς στην ιστορία του αρειανού συστήματος.
Ο Φόβος παραμένει ένα ανοιχτό επιστημονικό ερώτημα
Ο Φόβος έχει ακανόνιστο σχήμα και διαστάσεις περίπου 27 επί 22 επί 18 χιλιόμετρα. Είναι ο μεγαλύτερος από τους δύο δορυφόρους του Άρη, αλλά παραμένει μικροσκοπικός σε σύγκριση με τη Σελήνη. Κινείται τόσο κοντά στον πλανήτη ώστε ολοκληρώνει περίπου τρεις περιφορές μέσα σε μία γήινη ημέρα. Πηγή: NASA — Phobos.
Η επιφάνειά του είναι γεμάτη κρατήρες και αυλακώσεις. Στις λεπτομερείς φωτογραφίες της κάμερας HiRISE ξεχωρίζει ο κρατήρας Stickney, με διάμετρο περίπου εννέα χιλιομέτρων: ένα τεράστιο σημάδι πρόσκρουσης πάνω σε ένα τόσο μικρό σώμα. Πηγή: NASA Photojournal.
Οι εικόνες, όμως, δεν έχουν λύσει το βασικό μυστήριο της προέλευσής του. Σύμφωνα με το επιστημονικό πλαίσιο της MMX, δύο κύρια σενάρια παραμένουν υπό εξέταση. Το πρώτο θέλει τα φεγγάρια να προέρχονται από αστεροειδείς που παγιδεύτηκαν από τη βαρύτητα του Άρη. Το δεύτερο τα συνδέει με υλικό που εκτινάχθηκε σε τροχιά ύστερα από μεγάλη σύγκρουση στον πλανήτη. Πηγή: JAXA.
Η διαφορά είναι καθοριστική. Στη μία περίπτωση, εξετάζουμε σώματα που έφτασαν από αλλού. Στην άλλη, απομεινάρια μιας βίαιης φάσης της ιστορίας του Άρη.
Γιατί χρειάζεται να επιστρέψει υλικό στη Γη
Η MMX —Martian Moons eXploration— δεν θα περιοριστεί στην αποστολή φωτογραφιών και μετρήσεων. Η επιστροφή πραγματικού υλικού επιτρέπει στους επιστήμονες να χρησιμοποιήσουν επίγεια εργαστήρια και να επανεξετάσουν τα ίδια δείγματα καθώς εξελίσσονται οι αναλυτικές μέθοδοι.
Η JAXA συνδέει αυτή την προσέγγιση με την εμπειρία των αποστολών Hayabusa και Hayabusa2, που συνέλεξαν υλικό από αστεροειδείς. Στην περίπτωση του Φόβου, το ενδιαφέρον βρίσκεται και στο ότι ένα μικρό σώμα δεν έχει υποστεί την ίδια γεωλογική εξέλιξη με έναν μεγάλο πλανήτη. Ενδέχεται επομένως να διατηρεί παλαιότερα ίχνη της δημιουργίας και της μεταβολής του συστήματος στο οποίο ανήκει. Πηγή: JAXA — Science.
Τα δέκα γραμμάρια ακούγονται ελάχιστα. Η επιστημονική αξία τους, όμως, εξαρτάται από τις πληροφορίες που περιέχουν και από το πόσο καλά θα γνωρίζουμε το σημείο συλλογής. Γι’ αυτό η χαρτογράφηση και οι μετρήσεις πριν από την προσεδάφιση αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της αποστολής.
Ένα δείγμα αποκτά μεγαλύτερη ερμηνευτική αξία όταν μπορεί να συνδεθεί με συγκεκριμένο γεωλογικό περιβάλλον, αντί να αντιμετωπίζεται ως ένα απομονωμένο κομμάτι βράχου.
Άφιξη το 2027, επιστροφή το 2031
Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα που δημοσίευσε η NASA πριν από την εκτόξευση, η άφιξη στον Άρη προβλέπεται για τον Αύγουστο του 2027. Θα ακολουθήσει εκτεταμένη μελέτη των δορυφόρων, με τη συλλογή δείγματος να μην αναμένεται πριν από τον Δεκέμβριο του 2028. Η επιστροφή στη Γη παραμένει στόχος για το 2031. Πηγή: NASA.
Η JAXA σχεδιάζει να τοποθετήσει το σκάφος σε τροχιά γύρω από τον Άρη που θα του επιτρέπει να παραμένει κοντά στον Φόβο, ακολουθώντας την κίνησή του. Από εκεί θα εξετάσει υποψήφιες περιοχές προσεδάφισης. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται επίσης παρατηρήσεις του Δείμου από απόσταση.
Η αποστολή επιστροφής θα ολοκληρωθεί με τον αποχωρισμό μιας κάψουλας, την είσοδό της στη γήινη ατμόσφαιρα και την ανάκτησή της στην Αυστραλία. Όλα αυτά αποτελούν τον επιχειρησιακό σχεδιασμό· η επιτυχημένη εκτόξευση δεν προεξοφλεί την ολοκλήρωση των επόμενων σταδίων. Πηγή: JAXA — Mission.
Το Idefix θα δοκιμάσει πρώτο το έδαφος
Πριν κατέβει το κύριο σκάφος για τη δειγματοληψία, θα προηγηθεί το μικρό ρόβερ Idefix, που ανέπτυξαν από κοινού το DLR και η γαλλική διαστημική υπηρεσία CNES.
Το σχέδιο προβλέπει απελευθέρωσή του περίπου στην αλλαγή του 2028 προς το 2029, από ύψος 40 έως 100 μέτρων. Το ρόβερ θα πέσει στην επιφάνεια, θα αναπηδήσει και στη συνέχεια θα επιχειρήσει να ανασηκωθεί αυτόνομα, να ανοίξει τους ηλιακούς συλλέκτες του και να αρχίσει την εξερεύνηση.
Η βαρύτητα του Φόβου είναι μικρότερη από το ένα χιλιοστό της γήινης. Σε αυτό το περιβάλλον, η επαφή με το έδαφος και η κίνηση απαιτούν διαφορετικό σχεδιασμό από εκείνον ενός οχήματος στη Γη. Το Idefix προορίζεται να εργαστεί για περίπου 100 ημέρες, εξετάζοντας μηχανικές, θερμικές και ορυκτολογικές ιδιότητες της επιφάνειας. Τα ευρήματά του θα βοηθήσουν και στην προετοιμασία της συλλογής δειγμάτων. Πηγή: DLR.
Δύο τρόποι συλλογής για διαφορετικό υλικό
Το κύριο σκάφος μεταφέρει δύο συμπληρωματικά συστήματα δειγματοληψίας. Το ιαπωνικό C-Sampler προορίζεται να αφαιρέσει υλικό κάτω από την επιφάνεια. Το αμερικανικό P-Sampler χρησιμοποιεί παλμούς αζώτου υψηλής πίεσης για να μεταφέρει επιφανειακούς κόκκους σε δοχείο συλλογής.
Η NASA συνεισφέρει επίσης το MEGANE, ένα όργανο που θα μετρά νετρόνια και ακτίνες γάμμα για να βοηθήσει στον προσδιορισμό της στοιχειακής σύστασης του Φόβου. Προβλέπεται να παραλάβει περίπου το 15% του συνολικού δείγματος που θα επιστρέψει, για φύλαξη και επιστημονική έρευνα. Πηγή: NASA.
Η συνεργασία επεκτείνεται στις επικοινωνίες. Η ESA παρέχει εξοπλισμό και υποστήριξη από το επίγειο δίκτυο Estrack, ενώ Ευρωπαίοι επιστήμονες συμμετέχουν στον σχεδιασμό παρατηρήσεων και στη μελλοντική ανάλυση. Πηγή: ESA — MMX factsheet.
Τι μπορεί να αποκαλύψει για τον ίδιο τον Άρη
Ο Φόβος ενδέχεται να μεταφέρει και υλικό που εκτινάχθηκε από τον Άρη ύστερα από προσκρούσεις. Η ESA αναφέρει ότι οι επιφάνειες των δύο δορυφόρων πιθανότατα έχουν δεχτεί τέτοιο υλικό επί δισεκατομμύρια χρόνια. Έτσι, ένα δείγμα από το φεγγάρι θα μπορούσε να προσφέρει πληροφορίες και για τον γειτονικό πλανήτη. Πηγή: ESA.
Αυτό παραμένει επιστημονική προσδοκία, όχι επιβεβαιωμένο περιεχόμενο της μελλοντικής κάψουλας. Μέχρι να συλλεχθούν και να αναλυθούν οι κόκκοι, δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς θα περιλαμβάνουν ούτε πόσο καθαρά θα απαντούν στα ερωτήματα των ερευνητών.
Η ίδια προσοχή χρειάζεται στη σύνδεση της αποστολής με την προέλευση της ζωής. Η MMX εξετάζει την ιστορία των πλανητικών υλικών και τις συνθήκες που μπορούν να υποστηρίξουν κατοικήσιμα περιβάλλοντα. Η συλλογή δειγμάτων από τον Φόβο δεν αποτελεί υπόσχεση εντοπισμού ζωής.
Μια αποστολή που θα συνεχιστεί και μετά την προσγείωση της κάψουλας
Η εκτόξευση έδωσε στη MMX την ευκαιρία να επιχειρήσει κάτι που δεν έχει ολοκληρωθεί ξανά: οργανωμένη συλλογή και επιστροφή δείγματος από φεγγάρι του Άρη. Μπροστά της βρίσκονται η προσέγγιση, η επιλογή εδάφους, η προσεδάφιση, η δειγματοληψία και το ταξίδι επιστροφής.
Αν το σχέδιο πετύχει, η άφιξη της κάψουλας το 2031 θα ανοίξει μια νέα περίοδο έρευνας. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι η ενίσχυση ενός από τα υπάρχοντα σενάρια για τον Φόβο ή η ανάγκη αναθεώρησής τους. Αυτή είναι και η ουσιαστική αξία του ταξιδιού: να μετατρέψει ένα μακρινό, φωτογραφημένο αντικείμενο σε υλικό που μπορούμε να εξετάσουμε ξανά και ξανά.
Πηγές
- DLR — MMX mission successfully launches: Idefix rover on its way to Martian moon Phobos
- Associated Press — Japan launches spacecraft to mysterious moons of Mars in a bold mission to bring home soil samples
- JAXA — MMX: Mission Overview / Mission Flow
- JAXA — MMX: Science
- NASA — NASA to Help Unlock Mysteries of Mars’ Moons in Upcoming Mission
- ESA — MMX factsheet
- NASA — Phobos
- NASA Photojournal — Phobos from 6,800 Kilometers (Color)
