Γιατί η ίδια AI προκαλεί φόβο στη Δύση και ελπίδα αλλού
Ένα chatbot που βοηθά έναν μαθητή με τα αγγλικά του μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ευκαιρία για επιπλέον διδασκαλία ή ως απειλή για τη μάθηση. Το εργαλείο μπορεί να είναι το ίδιο. Αυτό που αλλάζει είναι οι διαθέσιμες εναλλακτικές, ο τρόπος χρήσης και το τι περιμένει κανείς να κερδίσει ή να χάσει.
Αυτή τη διαφορά αφετηρίας αναδεικνύει η Payal Arora, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, σε άρθρο γνώμης που δημοσίευσε το Rest of World στις 15 Οκτωβρίου 2026. Υποστηρίζει ότι η συζήτηση στις δυτικές κοινωνίες συχνά υποτιμά τις δημιουργικές χρήσεις της τεχνητής νοημοσύνης από ανθρώπους που έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες και ευκαιρίες. Πρόκειται για ερμηνεία της ερευνήτριας, όχι για συμπέρασμα μιας καινούριας παγκόσμιας δημοσκόπησης. Πηγή: Rest of World.
Οι έρευνες κοινής γνώμης στηρίζουν την ύπαρξη σημαντικών διαφορών. Η εικόνα, όμως, είναι πιο σύνθετη από έναν απλό διαχωρισμό ανάμεσα σε μια φοβισμένη Δύση και έναν ενθουσιώδη υπόλοιπο κόσμο.
Αισιοδοξία και ανησυχία στην ίδια απάντηση
Στο AI Monitor 2025 της Ipsos, ο μέσος όρος των 30 χωρών έδειχνε ότι το 52% ένιωθε ενθουσιασμό για προϊόντα και υπηρεσίες με AI. Παράλληλα, το 53% δήλωνε ότι η τεχνολογία τού προκαλεί ανησυχία. Η εταιρεία κατέγραφε ισχυρότερο ενθουσιασμό σε χώρες όπως η Ταϊλάνδη, η Ινδονησία και η Μαλαισία, όπου ήταν επίσης υψηλές οι προσδοκίες για οικονομικό όφελος. Πηγή: Ipsos.
Τα δύο ποσοστά δεν είναι αντιφατικά. Κάποιος μπορεί να χρησιμοποιεί καθημερινά ένα εργαλείο, να αναγνωρίζει την αξία του και συγχρόνως να φοβάται τις συνέπειες της ευρύτερης διάδοσής του. Η χρησιμότητα για τον ίδιο δεν συνεπάγεται εμπιστοσύνη στις εταιρείες που το διαθέτουν.
Στις ΗΠΑ, έρευνα του Pew Research Center τον Ιούνιο του 2025 κατέγραφε ότι οι μισοί ενήλικοι ανησυχούσαν περισσότερο απ’ όσο ενθουσιάζονταν για την αυξανόμενη χρήση AI στην καθημερινότητα. Μόλις το 10% δήλωνε το αντίστροφο, ενώ το 38% αισθανόταν εξίσου και τα δύο. Τα στοιχεία περιλαμβάνονται σε ανασκόπηση του οργανισμού που ενημερώθηκε τον Μάρτιο του 2026. Πηγή: Pew Research Center.
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση: οι ερωτήσεις του Pew και της Ipsos είναι διαφορετικές. Τα αποτελέσματά τους δεν μπορούν να μπουν στην ίδια κατάταξη σαν να προέρχονταν από μία ενιαία μέτρηση.
Ποιους εκπροσωπούν οι διεθνείς έρευνες;
Η Ipsos συγκέντρωσε απαντήσεις από 23.216 ενηλίκους μεταξύ 21 Μαρτίου και 4 Απριλίου 2025. Στη μεθοδολογία της επισημαίνει ότι σε αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ινδονησία, η Ταϊλάνδη και η Νότια Αφρική, τα δείγματα είναι περισσότερο αστικά, μορφωμένα ή εύπορα από τον γενικό πληθυσμό. Εκφράζουν κυρίως το περισσότερο συνδεδεμένο τμήμα του.
Επίσης, ο μέσος όρος των 30 χωρών δεν είναι σταθμισμένος με βάση τον πληθυσμό κάθε χώρας. Δεν πρέπει επομένως να παρουσιάζεται ως ποσοστό ολόκληρης της ανθρωπότητας. Πηγή: Ipsos AI Monitor 2025, μεθοδολογία.
Αυτοί οι περιορισμοί δεν ακυρώνουν τα ευρήματα. Αλλάζουν το εύρος των συμπερασμάτων που μπορούμε να βγάλουμε. Οι άνθρωποι που έχουν συσκευή, σύνδεση και επαρκείς ψηφιακές δεξιότητες είναι πιθανότερο να δοκιμάσουν τις νέες δυνατότητες. Οι εμπειρίες όσων μένουν εκτός χρειάζονται ξεχωριστή έρευνα.
Το ίδιο ισχύει για τον όρο «Παγκόσμιος Νότος»: συγκεντρώνει κοινωνίες με πολύ διαφορετικές οικονομίες, θεσμούς και υποδομές. Είναι χρήσιμος για ορισμένες συζητήσεις περί ανισότητας, αλλά δεν περιγράφει μία κοινή στάση απέναντι στην τεχνολογία.
Η πρόσβαση αλλάζει το μέτρο σύγκρισης
Η κεντρική θέση της Arora είναι ότι μέρος της αισιοδοξίας αφορά την πρόσβαση: τη δυνατότητα να δημιουργήσει κάποιος, να μάθει ή να εργαστεί χωρίς να περιμένει την έγκριση θεσμών που προηγουμένως τον απέκλειαν. Στο άρθρο της αναφέρεται σε ανθρώπους που αξιοποιούν AI για πολύγλωσση επικοινωνία και ανάπτυξη εφαρμογών. Πηγή: Rest of World.
Αυτό προσφέρει έναν χρήσιμο τρόπο να εξετάσουμε την αποδοχή της τεχνολογίας. Όταν υπάρχει διαθέσιμος ένας έμπειρος επαγγελματίας, η σύγκριση γίνεται με τη δική του δουλειά. Όταν η υπηρεσία είναι απρόσιτη λόγω κόστους, γλώσσας ή απόστασης, η σύγκριση μπορεί να γίνεται με την απουσία βοήθειας.
Δεν προκύπτει από αυτό ότι ένα ανακριβές σύστημα είναι αρκετά καλό για ανθρώπους με λιγότερους πόρους. Αντίθετα, όσοι έχουν περιορισμένες εναλλακτικές μπορεί να δυσκολεύονται περισσότερο να αναγνωρίσουν και να διορθώσουν ένα λάθος.
Η ουσιαστική πρόκληση είναι να διευρυνθεί η πρόσβαση χωρίς να μειωθεί το επίπεδο προστασίας. Διαφορετικά, η υπόσχεση εκδημοκρατισμού κινδυνεύει να δημιουργήσει υπηρεσίες δύο ταχυτήτων.
Τι έδειξε ένα εκπαιδευτικό πείραμα στη Νιγηρία
Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα έρχεται από την πολιτεία Έντο της Νιγηρίας. Σε τυχαιοποιημένη αξιολόγηση, μαθητές δημόσιων σχολείων συμμετείχαν σε πρόγραμμα έξι εβδομάδων μετά το σχολικό ωράριο, με χρήση παραγωγικής AI και υποστήριξη εκπαιδευτικών.
Οι συνεδρίες ακολουθούσαν την ύλη των αγγλικών. Οι εκπαιδευτικοί καθοδηγούσαν τη χρήση, βοηθούσαν τους μαθητές να εξετάζουν τις απαντήσεις και να εντοπίζουν λάθη. Οι ερευνητές ανέφεραν βελτίωση περίπου 0,3 τυπικών αποκλίσεων στον συνολικό δείκτη μάθησης και 0,24 στα αγγλικά. Πρόκειται για τρόπο μέτρησης της διαφοράς επίδοσης μεταξύ ομάδων, όχι για ποσοστιαία αύξηση βαθμών. Πηγή: Παγκόσμια Τράπεζα.
Η έρευνα παρουσιάστηκε ως working paper. Η συγκεκριμένη δημοσίευση δεν αποτελεί από μόνη της πιστοποίηση αξιολόγησης από επιστημονικό περιοδικό. Οι συγγραφείς τονίζουν επίσης ότι μετρούν ολόκληρο το εκπαιδευτικό πρόγραμμα: AI, καθοδήγηση, οργανωμένες δραστηριότητες και συνεργασία μαθητών. Δεν απομονώνουν την επίδραση του chatbot.
Αυτό είναι το πιο χρήσιμο εύρημα για τη δημόσια συζήτηση. Ένα οργανωμένο περιβάλλον χρήσης μπορεί να δώσει διαφορετικό αποτέλεσμα από την απλή παραχώρηση πρόσβασης σε μια εφαρμογή. Η διάρκεια των ωφελειών και η εφαρμογή σε άλλα μαθήματα παραμένουν ζητήματα για περαιτέρω έρευνα.
Οι φόβοι για την εργασία έχουν πραγματική βάση
Η αναγνώριση των ευκαιριών δεν κάνει τις ανησυχίες αβάσιμες. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας και το ερευνητικό ινστιτούτο NASK εκτίμησαν το 2025 ότι περίπου μία στις τέσσερις θέσεις εργασίας παγκοσμίως ανήκει σε επάγγελμα με κάποια δυνητική έκθεση στην παραγωγική AI. Στις χώρες υψηλού εισοδήματος το ποσοστό έφτανε το 34%.
«Έκθεση» σημαίνει ότι η τεχνολογία μπορεί να επηρεάσει επιμέρους καθήκοντα. Δεν είναι πρόβλεψη αντίστοιχων απολύσεων. Η μελέτη θεωρεί πιθανότερο τον μετασχηματισμό πολλών επαγγελμάτων από την πλήρη αντικατάστασή τους. Πηγή: ILO–NASK.
Ακόμη και χωρίς κατάργηση μιας θέσης, όμως, η αλλαγή μπορεί να αφορά τον φόρτο, τις απαιτούμενες δεξιότητες ή τον έλεγχο πάνω στη δουλειά. Γι’ αυτό η συζήτηση περί παραγωγικότητας πρέπει να περιλαμβάνει και το ποιος απολαμβάνει το όφελος.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να καλωσορίζει ένα εργαλείο που μειώνει επαναλαμβανόμενες εργασίες και να αντιδρά όταν η ίδια εξοικονόμηση χρόνου μετατρέπεται αποκλειστικά σε μεγαλύτερες απαιτήσεις.
Το χρήσιμο ερώτημα για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, η συζήτηση αποκτά νόημα όταν γίνεται συγκεκριμένη. Μια μικρή επιχείρηση χρειάζεται αξιόπιστη πολύγλωσση επικοινωνία; Ένα σχολείο χρειάζεται πρόσθετη υποστήριξη μαθητών; Μια δημόσια υπηρεσία χρειάζεται απλούστερη ενημέρωση των πολιτών;
Σε κάθε περίπτωση, η αξιολόγηση οφείλει να ξεκινά από το πρόβλημα. Να εξετάζει αν το εργαλείο λειτουργεί επαρκώς στα ελληνικά, ποιος ελέγχει τις απαντήσεις του και τι γίνεται όταν κάνει λάθος. Να μετρά το αποτέλεσμα για τον άνθρωπο που χρησιμοποιεί την υπηρεσία, πέρα από τον αριθμό λογαριασμών ή εφαρμογών που εγκαταστάθηκαν.
Η αισιοδοξία γίνεται χρήσιμη όταν οδηγεί σε δοκιμές με σαφείς στόχους. Η επιφύλαξη γίνεται χρήσιμη όταν βελτιώνει αυτές τις δοκιμές και προστατεύει όσους συμμετέχουν. Το ζητούμενο είναι να αποκτήσουμε περισσότερα παραδείγματα στα οποία μπορούμε να δείξουμε, με στοιχεία, ποιος ωφελήθηκε και υπό ποιες προϋποθέσεις.
Πηγές
- Rest of World — What the West can learn from AI optimists in the rest of the world
- Ipsos — Conflicting Global Perceptions around AI present Mixed Signals for Brands
- Ipsos AI Monitor 2025 — Πλήρης έκθεση και μεθοδολογία
- Pew Research Center — Key findings about how Americans view artificial intelligence
- Παγκόσμια Τράπεζα — Addressing the learning crisis with generative AI: lessons from Edo State in Nigeria
- ILO — One in four jobs at risk of being transformed by GenAI, new ILO–NASK Global Index shows
