Το μικρό τηλεσκόπιο που φωτογράφισε ολόκληρο το Σύμπαν σε 102 χρώματα
Το SPHEREx της NASA δεν διαθέτει τον τεράστιο καθρέφτη του James Webb και δεν τραβά τις εντυπωσιακές κοντινές εικόνες του. Η δύναμή του βρίσκεται αλλού: βλέπει σχεδόν ολόκληρο τον ουρανό και μετατρέπει το φως του σε έναν τρισδιάστατο χάρτη εκατοντάδων εκατομμυρίων γαλαξιών.
Εάν κοιτούσαμε τον ουρανό με τα μάτια του SPHEREx, δεν θα αναγνωρίζαμε εύκολα αυτό που βλέπουμε.
Τα αστέρια θα εξακολουθούσαν να υπάρχουν, αλλά ανάμεσά τους θα εμφανίζονταν τεράστια νέφη σκόνης και αερίων που είναι αόρατα στο ανθρώπινο μάτι. Διαφορετικά μήκη κύματος θα αποκάλυπταν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου ουρανού: σε μία θα κυριαρχούσαν τα άστρα, σε άλλη το θερμό υδρογόνο και σε μια τρίτη οι ψυχρές περιοχές μέσα στις οποίες σχηματίζονται νέα πλανητικά συστήματα.
Αυτός είναι ο χάρτης που άρχισε να δημιουργεί το SPHEREx.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο εκτοξεύθηκε τον Μάρτιο του 2025 και ξεκίνησε τις επιστημονικές παρατηρήσεις του τον Μάιο. Έξι μήνες αργότερα είχε ολοκληρώσει την πρώτη υπέρυθρη χαρτογράφηση ολόκληρου του ουρανού σε 102 διαφορετικά «χρώματα».
Δεν πρόκειται για χρώματα που μπορεί να δει το ανθρώπινο μάτι. Πρόκειται για 102 ζώνες του υπέρυθρου φωτός, καθεμία από τις οποίες μεταφέρει διαφορετικές πληροφορίες για τα αντικείμενα που παρατηρεί το τηλεσκόπιο.
Ένας χάρτης, όχι μια εντυπωσιακή φωτογραφία
Οι εικόνες του James Webb μάς έχουν συνηθίσει σε νεφελώματα, γαλαξίες και πλανήτες με εκπληκτική λεπτομέρεια. Το SPHEREx έχει μια εντελώς διαφορετική δουλειά.
Το Webb κοιτάζει ένα πολύ μικρό τμήμα του ουρανού κάθε φορά και μπορεί να μελετήσει έναν στόχο σε μεγάλο βάθος. Το SPHEREx θυσιάζει αυτή τη λεπτομέρεια για να αποκτήσει κάτι που το Webb δεν μπορεί να προσφέρει: μια συνεπή φασματική απογραφή ολόκληρου του ουρανού.
Η διαφορά μοιάζει λίγο με τη διαφορά ανάμεσα σε ένα ισχυρό μικροσκόπιο και σε έναν παγκόσμιο άτλαντα. Το μικροσκόπιο αποκαλύπτει λεπτομέρειες που ο άτλαντας δεν μπορεί να δείξει. Ο άτλαντας, όμως, επιτρέπει να εντοπιστούν τα μεγάλα μοτίβα και να επιλεγούν τα σημεία που αξίζει να εξεταστούν πιο προσεκτικά.
Τα δεδομένα του SPHEREx μπορούν επομένως να υποδεικνύουν ενδιαφέροντες στόχους για το Webb και άλλα τηλεσκόπια. Ταυτόχρονα, μπορούν να συνδυαστούν με παρατηρήσεις αποστολών όπως το Euclid και το μελλοντικό Nancy Grace Roman Space Telescope.
Πώς χωράνε 102 χρώματα σε ένα μικρό τηλεσκόπιο
Ο κύριος καθρέφτης του SPHEREx έχει διάμετρο μόλις περίπου 20 εκατοστά. Είναι πολύ μικρότερος από τον καθρέφτη των 6,5 μέτρων του James Webb.
Το έξυπνο μέρος βρίσκεται στα φίλτρα του.
Το τηλεσκόπιο διαθέτει έξι ανιχνευτές. Μπροστά από κάθε ανιχνευτή υπάρχει ένα ειδικό φίλτρο, το οποίο μεταβάλλεται σταδιακά και διαχωρίζει το φως σε 17 διαφορετικά μήκη κύματος. Έξι ανιχνευτές επί 17 ζώνες δίνουν συνολικά 102 υπέρυθρα χρώματα.
Καθώς το διαστημικό σκάφος κινείται γύρω από τη Γη, παρατηρεί καθημερινά μια στενή κυκλική λωρίδα του ουρανού. Η Γη προχωρά ταυτόχρονα στην τροχιά της γύρω από τον Ήλιο, οπότε το πεδίο παρατήρησης μετατοπίζεται λίγο κάθε ημέρα.
Με αυτόν τον τρόπο, μέσα σε περίπου έξι μήνες, το τηλεσκόπιο έχει κοιτάξει προς κάθε κατεύθυνση.
Το SPHEREx πραγματοποιεί περίπου 14,5 περιφορές γύρω από τη Γη ημερησίως και συλλέγει χιλιάδες εικόνες. Το τελικό αποτέλεσμα δεν είναι ένας απλός δισδιάστατος χάρτης. Αναλύοντας το φως των γαλαξιών, οι επιστήμονες μπορούν να εκτιμήσουν και την απόστασή τους, προσθέτοντας την τρίτη διάσταση.
Ένα αποτύπωμα από την πρώτη στιγμή του Σύμπαντος
Ένας από τους βασικούς στόχους της αποστολής είναι να εξετάσει τι συνέβη σε ένα απειροελάχιστο κλάσμα του πρώτου δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη.
Σύμφωνα με τη θεωρία του κοσμικού πληθωρισμού, το νεογέννητο Σύμπαν πέρασε από μια εξαιρετικά γρήγορη διαστολή. Η ίδια η περίοδος του πληθωρισμού δεν μπορεί να παρατηρηθεί άμεσα. Μπορεί όμως να έχει αφήσει ένα αχνό αποτύπωμα στον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται σήμερα η ύλη.
Το SPHEREx θα μετρήσει την τρισδιάστατη κατανομή εκατοντάδων εκατομμυρίων γαλαξιών. Οι μικρές αποκλίσεις και τα μοτίβα στη θέση τους μπορεί να βοηθήσουν τους κοσμολόγους να ελέγξουν διαφορετικές εκδοχές της θεωρίας του πληθωρισμού.
Είναι μια παράξενη ιδέα: για να μελετήσουμε μια στιγμή που διήρκεσε ασύλληπτα λίγο, χαρτογραφούμε γαλαξίες σε ολόκληρο το ορατό Σύμπαν, δισεκατομμύρια χρόνια αργότερα.
Το φως που δεν ανήκει σε κανέναν γαλαξία
Υπάρχει και ένα δεύτερο μυστήριο που θα εξετάσει η αποστολή.
Εάν προσθέσουμε το φως όλων των γνωστών γαλαξιών, δεν είναι βέβαιο ότι εξηγούμε ολόκληρη τη λάμψη που υπάρχει ανάμεσά τους. Μέρος αυτού του φωτός μπορεί να προέρχεται από πολύ αμυδρούς γαλαξίες που δεν παρατηρούνται μεμονωμένα ή από αστέρια που εκτοξεύθηκαν στις παρυφές και στον χώρο μεταξύ γαλαξιών.
Μετρώντας αυτή τη διάχυτη κοσμική λάμψη σε πολλά μήκη κύματος, το SPHEREx θα επιχειρήσει να υπολογίσει πόσο φως παρήγαγαν συνολικά οι γαλαξίες σε διαφορετικές περιόδους της ιστορίας του Σύμπαντος.
Δεν είναι το είδος της παρατήρησης που δημιουργεί απαραίτητα μια θεαματική φωτογραφία. Μπορεί όμως να αλλάξει την εκτίμησή μας για το πόσα αστέρια δημιουργήθηκαν και πού βρίσκονται σήμερα.
Αναζητώντας πάγο πριν από τη δημιουργία πλανητών
Το SPHEREx δεν κοιτάζει μόνο μακρινούς γαλαξίες. Μελετά επίσης τις ψυχρές περιοχές του δικού μας Γαλαξία.
Μέσα σε πυκνά νέφη αερίου και σκόνης, λεπτά στρώματα πάγου σχηματίζονται πάνω σε μικροσκοπικούς κόκκους. Σε αυτά μπορούν να υπάρχουν νερό, διοξείδιο του άνθρακα και άλλα μόρια που συνδέονται με τη χημεία από την οποία προκύπτουν πλανήτες — και ενδεχομένως τα συστατικά της ζωής.
Το υπέρυθρο φως που περνά μέσα από αυτά τα νέφη απορροφάται με χαρακτηριστικό τρόπο από κάθε μόριο. Αναλύοντας το φάσμα, οι επιστήμονες μπορούν να εντοπίσουν ποιοι πάγοι υπάρχουν και σε ποιες ποσότητες.
Η αποστολή θα χαρτογραφήσει αυτές τις παγωμένες δεξαμενές σε μεγάλη κλίμακα. Έτσι θα βοηθήσει τους ερευνητές να καταλάβουν πώς το νερό και άλλα μόρια μετακινούνται από τα διαστρικά νέφη στους δίσκους γύρω από νεαρά άστρα και τελικά στους πλανήτες που γεννιούνται εκεί.
Δεν αναζητά απευθείας εξωγήινη ζωή. Αναζητά την ιστορία των πρώτων υλών της.
Ένα τηλεσκόπιο που πρέπει να παραμείνει παγωμένο
Για να ανιχνεύσει αμυδρό υπέρυθρο φως, το ίδιο το τηλεσκόπιο πρέπει να παραμένει εξαιρετικά ψυχρό. Διαφορετικά, η θερμότητα του σκάφους θα δημιουργούσε υπέρυθρη ακτινοβολία που θα κάλυπτε τα σήματα από το Διάστημα.
Τμήματα του SPHEREx λειτουργούν σε θερμοκρασίες κάτω από περίπου −210 βαθμούς Κελσίου. Αντί να χρησιμοποιεί ένα βαρύ ενεργό σύστημα ψύξης, το σκάφος βασίζεται σε κωνικές ασπίδες που το προστατεύουν από το φως και τη θερμότητα του Ήλιου και της Γης.
Η τροχιά του ακολουθεί περίπου τη γραμμή που χωρίζει την ημέρα από τη νύχτα στον πλανήτη μας. Αυτό επιτρέπει στις ασπίδες να παραμένουν στραμμένες μακριά από τον Ήλιο και βοηθά το τηλεσκόπιο να ψύχεται παθητικά.
Είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η τροχιά, το σχήμα και το επιστημονικό όργανο σχεδιάζονται ως ένα ενιαίο σύστημα.
Τέσσερις φορές ολόκληρος ο ουρανός
Η πρώτη χαρτογράφηση ήταν μόνο η αρχή. Κατά τη βασική αποστολή του, το SPHEREx θα σαρώσει ολόκληρο τον ουρανό συνολικά τέσσερις φορές.
Όταν οι διαφορετικές σαρώσεις συνδυαστούν, οι αχνότερες πηγές θα ξεχωρίζουν καθαρότερα από τον θόρυβο. Οι επαναλαμβανόμενες παρατηρήσεις μπορούν επίσης να αποκαλύψουν αντικείμενα που μεταβάλλονται με τον χρόνο.
Ίσως το σημαντικότερο είναι ότι τα δεδομένα δεν παραμένουν κλειδωμένα σε μία μικρή επιστημονική ομάδα. Η NASA τα διαθέτει σε δημόσιο αρχείο, ώστε ερευνητές σε ολόκληρο τον κόσμο να μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν για ερωτήματα που δεν είχαν προβλεφθεί όταν σχεδιάστηκε η αποστολή.
Οι πιο ενδιαφέρουσες ανακαλύψεις ενός μεγάλου ουράνιου χάρτη συχνά δεν είναι εκείνες για τις οποίες δημιουργήθηκε αρχικά.
Η αξία του να κοιτάς παντού
Το SPHEREx δεν είναι το ισχυρότερο διαστημικό τηλεσκόπιο και δεν προσπαθεί να γίνει. Η αξία του βρίσκεται στην κλίμακα, στην ομοιομορφία και στον τεράστιο όγκο φασματικών δεδομένων που συγκεντρώνει.
Σε μια εποχή όπου οι διαστημικές αποστολές συχνά κρίνονται από μία εντυπωσιακή εικόνα, το SPHEREx κάνει κάτι λιγότερο φωτογενές αλλά εξαιρετικά χρήσιμο: δημιουργεί έναν κοινό χάρτη αναφοράς για σχεδόν ολόκληρη τη σύγχρονη αστρονομία.
Ένα τηλεσκόπιο με καθρέφτη μόλις 20 εκατοστών κοιτάζει κάθε έξι μήνες προς όλες τις κατευθύνσεις. Δεν βλέπει τόσο βαθιά όσο το Webb. Βλέπει όμως τη μεγάλη εικόνα — κυριολεκτικά.
