Μια «ζωντανή βιβλιοθήκη» όγκων αναζητά τις αδυναμίες του καρκίνου
Μέσα σε ένα εργαστήριο, ένας όγκος μπορεί να συνεχίσει να «ζει» ακόμη και όταν έχει απομακρυνθεί από το ανθρώπινο σώμα. Όχι στην αρχική του μορφή, αλλά ως μια μικροσκοπική τρισδιάστατη συστάδα κυττάρων που διατηρεί αρκετά από τα χαρακτηριστικά του. Αυτές οι δομές ονομάζονται οργανοειδή και αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα εργαλεία της σύγχρονης έρευνας για τον καρκίνο.
Ερευνητές από το Wellcome Sanger Institute και συνεργαζόμενα βρετανικά νοσοκομεία δημιούργησαν μια μεγάλη συλλογή τέτοιων μοντέλων, χρησιμοποιώντας δείγματα που είχαν δωρίσει ασθενείς. Η συλλογή περιλαμβάνει 256 οργανοειδή από καρκίνους του παχέος εντέρου, του οισοφάγου, των ωοθηκών, του παγκρέατος και του στομάχου.
Ο αριθμός από μόνος του, όμως, δεν είναι το σημαντικότερο στοιχείο. Κάθε μοντέλο συνοδεύεται από γενετικά και κλινικά δεδομένα, επιτρέποντας στους επιστήμονες να συνδέσουν τη συμπεριφορά του στο εργαστήριο με τα χαρακτηριστικά του όγκου από τον οποίο προήλθε.
Γιατί δεν αρκούν τα κύτταρα σε ένα επίπεδο πλαστικό δοχείο
Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος της έρευνας για τον καρκίνο βασίζεται σε κυτταρικές σειρές που αναπτύσσονται πάνω σε επίπεδες εργαστηριακές επιφάνειες. Τα μοντέλα αυτά είναι πολύτιμα: καλλιεργούνται σχετικά εύκολα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε μεγάλο αριθμό πειραμάτων και έχουν συμβάλει στην ανακάλυψη πολλών θεραπειών.
Δεν παύουν, όμως, να αποτελούν μια απλοποιημένη εκδοχή της πραγματικότητας.
Ένας όγκος μέσα στο σώμα δεν είναι ένα ομοιόμορφο στρώμα κυττάρων. Έχει τρισδιάστατη αρχιτεκτονική, διαφορετικούς κυτταρικούς πληθυσμούς και ένα περιβάλλον που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται ή αντιδρά σε μια θεραπεία. Επιπλέον, ορισμένες καθιερωμένες κυτταρικές σειρές έχουν παραμείνει στα εργαστήρια επί δεκαετίες και, με τον χρόνο, μπορεί να έχουν απομακρυνθεί βιολογικά από τον αρχικό όγκο.
Τα οργανοειδή επιχειρούν να καλύψουν ένα μέρος αυτού του κενού. Αναπτύσσονται σε τρεις διαστάσεις και μπορούν να διατηρούν περισσότερα από τα γενετικά και μορφολογικά χαρακτηριστικά του ιστού προέλευσής τους. Δεν είναι μικροσκοπικοί, πλήρεις ανθρώπινοι όγκοι ούτε τέλεια αντίγραφα όσων συμβαίνουν στον ασθενή. Είναι, όμως, ένα ενδιάμεσο μοντέλο που βρίσκεται πιο κοντά στην ανθρώπινη βιολογία από μια συμβατική κυτταρική καλλιέργεια.
Τι ακριβώς περιέχει αυτή η βιοτράπεζα
Τα δείγματα συλλέχθηκαν από ασθενείς σε πέντε κλινικά κέντρα του Ηνωμένου Βασιλείου. Μετά την αφαίρεση του όγκου ή τη λήψη βιοψίας, ένα μέρος του υλικού μεταφέρθηκε στο εργαστήριο, όπου οι ερευνητές απομόνωσαν τα κύτταρα και προσπάθησαν να τα αναπτύξουν σε κατάλληλες τρισδιάστατες καλλιέργειες.
Η διαδικασία δεν πετυχαίνει αυτομάτως. Διαφορετικοί όγκοι χρειάζονται διαφορετικές συνθήκες ανάπτυξης, ενώ ορισμένα δείγματα δεν σχηματίζουν σταθερά οργανοειδή. Όσα μοντέλα δημιουργήθηκαν εξετάστηκαν προσεκτικά, ώστε να διαπιστωθεί κατά πόσο διατηρούσαν τα χαρακτηριστικά των αρχικών όγκων.
Οι επιστήμονες πραγματοποίησαν αλληλούχιση ολόκληρου του γονιδιώματος και ανάλυση της γονιδιακής δραστηριότητας. Όπου υπήρχε διαθέσιμο υλικό, συνέκριναν επίσης το οργανοειδές με τον αρχικό όγκο και με δείγμα αίματος του ίδιου ασθενούς.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς μια κατάψυξη βιολογικών δειγμάτων. Είναι μια οργανωμένη βάση μοντέλων που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά σε διαφορετικά πειράματα, μαζί με τις πληροφορίες που χρειάζεται ένας ερευνητής για να καταλάβει τι ακριβώς μελετά.
Η αναζήτηση των γονιδίων που χρειάζεται ένας όγκος
Το πιο ενδιαφέρον μέρος της έρευνας ήταν η χρήση του CRISPR σε 162 από τα οργανοειδή.
Στην προκειμένη περίπτωση, το CRISPR δεν χρησιμοποιήθηκε για να διορθώσει μια μετάλλαξη ή για να δημιουργήσει κάποια θεραπεία. Λειτούργησε ως εργαλείο συστηματικής διερεύνησης. Οι ερευνητές απενεργοποίησαν διαφορετικά γονίδια στα καρκινικά κύτταρα και παρακολούθησαν τι συνέβαινε στη συνέχεια.
Αν η απενεργοποίηση ενός γονιδίου εμποδίζει τα κύτταρα να αναπτυχθούν ή τα οδηγεί στον θάνατο, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος όγκος εξαρτάται από τη λειτουργία του. Με απλά λόγια, αποκαλύπτεται μια πιθανή αδυναμία.
Δεν εξαρτώνται όλοι οι καρκίνοι από τα ίδια γονίδια. Ακόμη και δύο όγκοι που ξεκίνησαν από το ίδιο όργανο μπορεί να έχουν διαφορετικές μεταλλάξεις, διαφορετική πορεία και διαφορετική απόκριση σε μια θεραπεία. Η μεγάλη ποικιλία της βιοτράπεζας επιτρέπει στους επιστήμονες να διακρίνουν ποιες εξαρτήσεις είναι κοινές και ποιες εμφανίζονται μόνο σε συγκεκριμένες ομάδες όγκων.
Η μελέτη εντόπισε γενετικές εξαρτήσεις που δεν φαίνονταν με τον ίδιο τρόπο στις κλασικές δισδιάστατες κυτταρικές σειρές. Αυτό δείχνει ότι το περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύσσονται τα κύτταρα μπορεί να επηρεάζει ουσιαστικά τα πειραματικά αποτελέσματα.
Από μια εργαστηριακή αδυναμία σε ένα πιθανό φάρμακο
Η ανακάλυψη ότι ένας όγκος χρειάζεται ένα συγκεκριμένο γονίδιο δεν σημαίνει πως βρέθηκε αυτομάτως μια νέα θεραπεία.
Πρώτα πρέπει να εξεταστεί αν μπορεί να ανασταλεί με φάρμακο η πρωτεΐνη που παράγει αυτό το γονίδιο. Έπειτα χρειάζεται να διαπιστωθεί αν μια τέτοια παρέμβαση είναι ασφαλής για τα υγιή κύτταρα. Ακολουθούν πρόσθετα εργαστηριακά μοντέλα, μελέτες σε ζώα και, μόνο εφόσον υπάρχουν αρκετά στοιχεία, κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους.
Η αξία της βιοτράπεζας βρίσκεται νωρίτερα σε αυτή τη διαδρομή. Μπορεί να βοηθήσει τους ερευνητές να ξεχωρίσουν ποιες ιδέες αξίζει να εξεταστούν περισσότερο και να περιορίσει την εξάρτηση από μοντέλα που δεν αποτυπώνουν επαρκώς την ποικιλομορφία των ανθρώπινων όγκων.
Θα μπορούσε επίσης να χρησιμοποιηθεί για τη μελέτη της αντίστασης στις θεραπείες. Η συλλογή περιλαμβάνει ζεύγη μοντέλων από ασθενείς πριν και μετά τη θεραπεία, προσφέροντας μια εικόνα του τρόπου με τον οποίο ένας καρκίνος μεταβάλλεται υπό την πίεση των φαρμάκων.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή η θεραπεία δεν αποτυγχάνει πάντα από την αρχή. Μπορεί αρχικά να καταστρέψει μεγάλο μέρος του όγκου, αφήνοντας όμως έναν πληθυσμό ανθεκτικών κυττάρων που αργότερα αρχίζει να αναπτύσσεται ξανά.
Τι εξακολουθεί να λείπει από το εργαστηριακό μοντέλο
Παρά την πρόοδο, τα οργανοειδή δεν αναπαράγουν ολόκληρο το σώμα. Συνήθως δεν περιλαμβάνουν πλήρες ανοσοποιητικό σύστημα, αιμοφόρα αγγεία, νεύρα ή όλες τις κυτταρικές αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν γύρω από έναν πραγματικό όγκο. Ούτε μπορούν από μόνα τους να δείξουν πώς θα απορροφηθεί και θα μεταβολιστεί ένα φάρμακο από τον οργανισμό.
Υπάρχει επίσης το ερώτημα της αντιπροσωπευτικότητας. Για να δημιουργηθεί ένα αξιόπιστο μοντέλο, πρέπει τα κύτταρα να καταφέρουν να επιβιώσουν και να πολλαπλασιαστούν στο εργαστήριο. Αυτή η επιλογή μπορεί να ευνοήσει ορισμένους κυτταρικούς πληθυσμούς έναντι άλλων.
Γι’ αυτό και οι ερευνητές δεν αντιμετωπίζουν τα οργανοειδή ως αντικαταστάτες όλων των προηγούμενων μεθόδων. Τα χρησιμοποιούν συμπληρωματικά, μαζί με κυτταρικές σειρές, ζωικά μοντέλα, κλινικές παρατηρήσεις και τελικά δεδομένα από ασθενείς.
Μια υποδομή που αποκτά αξία όσο χρησιμοποιείται
Το σημαντικό ίσως δεν είναι ότι δημιουργήθηκαν 256 εργαστηριακοί «μικροί όγκοι». Είναι ότι τα μοντέλα, τα γενετικά δεδομένα και τα αποτελέσματα των πειραμάτων οργανώνονται ως κοινός ερευνητικός πόρος.
Τα δεδομένα της συλλογής θα είναι διαθέσιμα στην επιστημονική κοινότητα μέσω της πλατφόρμας Cell Model Passports, ενώ τα ίδια τα οργανοειδή θα διανέμονται σε ερευνητικά εργαστήρια. Αυτό επιτρέπει σε διαφορετικές ομάδες να επαναλαμβάνουν πειράματα, να δοκιμάζουν νέες υποθέσεις και να προσθέτουν περισσότερες πληροφορίες στα υπάρχοντα μοντέλα.
Η εξατομικευμένη ογκολογία συχνά παρουσιάζεται ως η δυνατότητα να επιλεγεί το σωστό φάρμακο για κάθε ασθενή. Στην πράξη, ο δρόμος προς αυτόν τον στόχο είναι πολύ πιο αργός και λιγότερο θεαματικός. Χρειάζεται πρώτα να καταλάβουμε ποιες διαφορές μεταξύ των όγκων έχουν πραγματική σημασία.
Μια καλά χαρακτηρισμένη βιβλιοθήκη οργανοειδών δεν αποτελεί θεραπεία. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει σαν πιο ακριβής χάρτης: να δείξει στους ερευνητές πού αξίζει να ψάξουν και ποιες φαινομενικά μικρές γενετικές αδυναμίες ίσως αποδειχθούν σημαντικές.
