Η μπαταρία που δεν αποθηκεύει ρεύμα, αλλά θερμότητα
Όταν μιλάμε για αποθήκευση ενέργειας, το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στις μπαταρίες λιθίου. Σε μεγάλες συστοιχίες που φορτίζουν όταν περισσεύει ηλεκτρική ενέργεια και την επιστρέφουν στο δίκτυο λίγες ώρες αργότερα.
Μόνο που ένα εργοστάσιο δεν χρειάζεται πάντοτε ηλεκτρισμό. Πολύ συχνά χρειάζεται κάτι απλούστερο: θερμότητα.
Ατμός για την επεξεργασία τροφίμων, θερμός αέρας για την ξήρανση χαρτιού, υψηλές θερμοκρασίες για την παραγωγή γυαλιού, μετάλλων ή τσιμέντου. Ένα μεγάλο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει η βιομηχανία καταλήγει σε κάποια μορφή θέρμανσης και σήμερα αυτή η θερμότητα εξακολουθεί να παράγεται κυρίως με την καύση καυσίμων.
Εδώ εμφανίζεται μια διαφορετική ιδέα. Αν η τελική ανάγκη είναι η θερμότητα, γιατί να αποθηκεύσουμε πρώτα ηλεκτρική ενέργεια σε μια συμβατική μπαταρία και να τη μετατρέψουμε αργότερα; Γιατί να μη μετατρέψουμε το διαθέσιμο ρεύμα απευθείας σε θερμότητα και να αποθηκεύσουμε την ίδια τη θερμότητα;
Αυτό ακριβώς επιχειρούν οι λεγόμενες θερμικές μπαταρίες.
Ένας μεγάλος, πολύ καλά μονωμένος φούρνος
Ο όρος «μπαταρία» μπορεί να δημιουργεί λανθασμένη εικόνα. Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν υπάρχει άνοδος, κάθοδος ή ηλεκτρολύτης όπως σε μια μπαταρία κινητού τηλεφώνου. Υπάρχει ένα υλικό που μπορεί να θερμανθεί σε υψηλή θερμοκρασία, ένα πολύ καλό σύστημα μόνωσης και ένας τρόπος να πάρουμε αργότερα τη θερμότητα από αυτό.
Όταν υπάρχει άφθονη ή φθηνή ηλεκτρική ενέργεια, για παράδειγμα από φωτοβολταϊκά κατά τις μεσημεριανές ώρες ή από ανεμογεννήτριες σε μια ιδιαίτερα ανεμώδη νύχτα, το σύστημα ενεργοποιεί ηλεκτρικές αντιστάσεις ή άλλη μέθοδο θέρμανσης. Η θερμοκρασία του αποθηκευτικού υλικού ανεβαίνει και η ενέργεια παραμένει εκεί μέχρι να τη χρειαστεί η εγκατάσταση.
Στη συνέχεια, αέρας ή κάποιο άλλο ρευστό περνά μέσα από το θερμό υλικό. Έτσι μπορεί να παραχθεί θερμός αέρας, νερό ή ατμός και να τροφοδοτηθεί μια βιομηχανική διαδικασία χωρίς να χρειαστεί εκείνη τη στιγμή να καεί φυσικό αέριο ή άλλο καύσιμο.
Η βασική αρχή δεν είναι καινούργια. Ο άνθρωπος αποθηκεύει θερμότητα σε νερό, πέτρα και κεραμικά εδώ και αιώνες. Αυτό που αλλάζει είναι η κλίμακα, οι θερμοκρασίες, η μόνωση και κυρίως η δυνατότητα σύνδεσης αυτών των συστημάτων με ένα ηλεκτρικό δίκτυο στο οποίο η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές μεταβάλλεται συνεχώς.
Από το λιωμένο αλάτι μέχρι την κοινή άμμο
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό υλικό που να λειτουργεί ως θερμική μπαταρία.
Τα συστήματα ηλιοθερμικής ενέργειας χρησιμοποιούν εδώ και χρόνια λιωμένα άλατα. Τα άλατα θερμαίνονται, αποθηκεύονται σε μονωμένες δεξαμενές και αργότερα χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ατμού. Η τεχνολογία είναι δοκιμασμένη, αλλά απαιτεί προσεκτική διαχείριση: ορισμένα άλατα στερεοποιούνται αν η θερμοκρασία τους πέσει υπερβολικά και μπορούν να προκαλέσουν προβλήματα στις σωληνώσεις.
Άλλες προσεγγίσεις χρησιμοποιούν πυρίμαχα τούβλα, κεραμικά, σκυρόδεμα, θρυμματισμένα πετρώματα ή άμμο. Τα υλικά αυτά δεν εντυπωσιάζουν και αυτό είναι μέρος της γοητείας τους. Είναι σχετικά φθηνά, διατίθενται σε μεγάλες ποσότητες και μπορούν να αντέξουν επανειλημμένους κύκλους θέρμανσης και ψύξης.
Το Εθνικό Εργαστήριο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας των ΗΠΑ, για παράδειγμα, έχει αναπτύξει ένα σύστημα στο οποίο σωματίδια άμμου θερμαίνονται και αποθηκεύονται σε σιλό. Η άμμος μπορεί να φτάσει σε θερμοκρασίες πολύ υψηλότερες από εκείνες που αντέχουν τα συνηθισμένα λιωμένα άλατα, δημιουργώντας ενδιαφέρον για βιομηχανικές εφαρμογές.
Υπάρχουν επίσης υλικά αλλαγής φάσης. Αντί να αποθηκεύουν ενέργεια μόνο επειδή αυξάνεται η θερμοκρασία τους, απορροφούν επιπλέον θερμότητα καθώς λιώνουν ή μεταβαίνουν από μία φυσική κατάσταση σε άλλη. Μια ακόμη πιο πειραματική κατηγορία βασίζεται σε αναστρέψιμες χημικές αντιδράσεις, οι οποίες θα μπορούσαν θεωρητικά να συγκρατούν την ενέργεια για μεγαλύτερες περιόδους με μικρότερες απώλειες.
Κάθε λύση έχει διαφορετικό κόστος, ενεργειακή πυκνότητα και όριο θερμοκρασίας. Το κατάλληλο υλικό για ένα εργοστάσιο τροφίμων δεν είναι απαραίτητα κατάλληλο για μια υαλουργία ή μια χαλυβουργία.
Γιατί να μη χρησιμοποιήσουμε απλώς μπαταρίες λιθίου;
Οι μπαταρίες λιθίου είναι ιδιαίτερα χρήσιμες όταν θέλουμε να πάρουμε πίσω ηλεκτρική ενέργεια. Μπορούν να ανταποκριθούν γρήγορα, να σταθεροποιήσουν το δίκτυο και να τροφοδοτήσουν σχεδόν οποιαδήποτε ηλεκτρική συσκευή.
Αν όμως ο τελικός στόχος είναι να θερμάνουμε έναν φούρνο ή να παράγουμε ατμό, η διαδρομή γίνεται μεγαλύτερη από όσο χρειάζεται. Η ηλεκτρική ενέργεια αποθηκεύεται χημικά, επιστρέφει ως ηλεκτρισμός και τελικά μετατρέπεται σε θερμότητα.
Μια θερμική μπαταρία παρακάμπτει το ενδιάμεσο στάδιο. Η ηλεκτρική ενέργεια μετατρέπεται εξαρχής σε θερμότητα, η οποία χρησιμοποιείται αργότερα στην ίδια μορφή. Όταν η ενέργεια παραδίδεται ξανά ως θερμότητα, η απόδοση μπορεί να είναι πολύ υψηλή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι παίρνουμε πίσω σχεδόν όλο το ρεύμα που χρησιμοποιήσαμε. Αν προσπαθήσουμε να μετατρέψουμε την αποθηκευμένη θερμότητα ξανά σε ηλεκτρική ενέργεια, εμφανίζονται οι αναπόφευκτες απώλειες των θερμικών κύκλων. Η τεχνολογία γίνεται πιο ελκυστική όταν η βιομηχανία χρειάζεται απευθείας θερμότητα και όχι όταν προσπαθεί να λειτουργήσει σαν συμβατική ηλεκτρική μπαταρία.
Υπάρχει και ένα ακόμη πιθανό πλεονέκτημα: το μέγεθος της αποθήκης μπορεί να αυξηθεί προσθέτοντας περισσότερο σχετικά οικονομικό υλικό και μεγαλύτερη μόνωση. Δεν απαιτείται κάθε επιπλέον μονάδα αποθηκευμένης ενέργειας να συνοδεύεται από την ίδια ποσότητα ακριβών ηλεκτροχημικών στοιχείων.
Μια ευέλικτη κατανάλωση για το ηλεκτρικό δίκτυο
Οι ανανεώσιμες πηγές δεν παράγουν ενέργεια σύμφωνα με το ωράριο ενός εργοστασίου. Ένα φωτοβολταϊκό πάρκο μπορεί να φτάσει στη μέγιστη παραγωγή του αρκετές ώρες πριν αυξηθεί η βραδινή ζήτηση, ενώ η αιολική παραγωγή μπορεί να είναι ισχυρή όταν η κατανάλωση παραμένει χαμηλή.
Σε τέτοιες περιόδους οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να μειώνονται σημαντικά, ενώ κάποιες φορές μέρος της διαθέσιμης παραγωγής περιορίζεται επειδή το δίκτυο δεν μπορεί να την αξιοποιήσει.
Μια θερμική μπαταρία επιτρέπει σε μια βιομηχανική εγκατάσταση να μετακινήσει χρονικά ένα μέρος της κατανάλωσής της. Το σύστημα φορτίζει όταν το ρεύμα είναι διαθέσιμο και παραδίδει θερμότητα όταν τη χρειάζεται η γραμμή παραγωγής. Το εργοστάσιο δεν είναι υποχρεωμένο να συγχρονίσει ολόκληρη τη λειτουργία του με τον ήλιο και τον άνεμο.
Η δυνατότητα αυτή μπορεί να βοηθήσει και το δίκτυο. Αν μεγάλες καταναλώσεις μεταφέρονται μακριά από τις ώρες αιχμής, περιορίζεται η πίεση στις υποδομές και αξιοποιείται μεγαλύτερο μέρος της μεταβαλλόμενης παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές.
Τα δύσκολα σημεία κρύβονται στην εγκατάσταση
Η ιδέα ακούγεται απλή, αλλά η εφαρμογή της σε ένα εργοστάσιο δεν είναι καθόλου αυτονόητη.
Η αποθηκευμένη θερμότητα διαφεύγει σταδιακά, όσο καλή και αν είναι η μόνωση. Για τον λόγο αυτό, πολλά από τα σημερινά συστήματα έχουν περισσότερο νόημα για αποθήκευση ωρών ή ημερών παρά για ολόκληρες εποχές του έτους.
Οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες δοκιμάζουν επίσης τα υλικά, τις σωληνώσεις, τους εναλλάκτες θερμότητας και τη μόνωση. Οι επανειλημμένες διαστολές και συστολές μπορούν να προκαλέσουν φθορά, ενώ κάθε βιομηχανική διαδικασία απαιτεί συγκεκριμένη θερμοκρασία, πίεση και ποιότητα ατμού ή αέρα.
Υπάρχει, τέλος, το ζήτημα της ενσωμάτωσης. Ένα εργοστάσιο που έχει σχεδιαστεί γύρω από λέβητες φυσικού αερίου δεν μετατρέπεται απλώς με την τοποθέτηση ενός μεγάλου δοχείου γεμάτου θερμά τούβλα. Χρειάζονται νέοι έλεγχοι, εναλλάκτες, χώρος, ηλεκτρική σύνδεση υψηλής ισχύος και συνήθως ένας εφεδρικός τρόπος παραγωγής θερμότητας.
Η οικονομία του συστήματος εξαρτάται από τη διαφορά μεταξύ των τιμών ηλεκτρισμού και καυσίμου, τις ώρες λειτουργίας, τις χρεώσεις του δικτύου και το κόστος της εγκατάστασης. Αν το ηλεκτρικό ρεύμα που χρησιμοποιείται προέρχεται κυρίως από ορυκτά καύσιμα, μειώνεται και το κλιματικό όφελος.
Όχι μία μπαταρία για τα πάντα
Οι θερμικές μπαταρίες δεν πρόκειται να αντικαταστήσουν τις μπαταρίες λιθίου, την αντλησιοταμίευση ή όλες τις άλλες μορφές αποθήκευσης. Λύνουν ένα πιο συγκεκριμένο πρόβλημα: πώς η διαθέσιμη ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να μετατραπεί σε ελεγχόμενη βιομηχανική θερμότητα, χωρίς να χρειάζεται να καταναλωθεί ακριβώς τη στιγμή που παράγεται.
Ακριβώς αυτή η εξειδίκευση μπορεί να αποδειχθεί το μεγαλύτερο πλεονέκτημά τους. Η ενεργειακή μετάβαση δεν χρειάζεται μόνο καλύτερες τεχνολογίες παραγωγής ηλεκτρισμού. Χρειάζεται να κοιτάξει προσεκτικά και το πού καταλήγει η ενέργεια.
Και πίσω από πολλά από τα προϊόντα που χρησιμοποιούμε καθημερινά δεν βρίσκεται ένας ηλεκτρικός κινητήρας, αλλά ένας φούρνος, ένας λέβητας ή ένα ρεύμα θερμού αέρα που πρέπει να λειτουργεί αδιάκοπα.
